Кыргызстанда кайра жаралуучу энергия булактары

Соода-өнөр жай палатасынын энергетика жана кайра жаралуучу энергия боюнча комитетинин төрайымы Кундус Кырбашева кайра жаралуу энергия булактарына күн, шамал, суу жана биомасса кирет, деп белгилейт. Бул булактар экологиялык жактан таза жана түгөнбөс касиетке ээ болгондуктан, дүйнө жүзүндө чоң маани берилүүдө. Кыргызстанда да кайра жаралуучу энергия булактарын өнүктүрүүгө зор мүмкүнчүлүктөр бар. Өлкөнүн географиялык жана климаттык шарты бул секторду өнүктүрүүгө ыңгайлуу болгондугу менен айырмаланат.

Дүйнө жүзүндө кайра жаралуучу энергия булактары көмүр, газ жана нефть сыяктуу салттуу энергия булактарына альтернатива катары каралып келет. Кундус Кырбашева маалымдагандай, бул булактар энергиянын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу менен бирге экологиялык көйгөйлөрдү да азайтууга өбөлгө түзөт. Кыргызстан үчүн бул энергия булактары электр энергиясына болгон көз карандылыкты төмөндөтүп, энергетикалык коопсуздукту камсыздай алат.

Кайра жаралуучу энергия боюнча ассоциациянын төрайымы Кундус Кырбашева

Кыргызстанда кайра жаралуучу энергиянын учурдагы абалы
Азыркы учурда Кыргызстандын энергия системасы негизинен гидроэлектр станцияларына (ГЭС) көз каранды. Өлкөдө өндүрүлгөн электр энергиясынын 90%дан ашыгы ири жана чакан ГЭСтерден алынат. Кундус Кырбашева белгилегендей, бул чоң артыкчылык болгону менен, климаттык шарттардан көз карандылыкты жаратат. Кургакчылык мезгилдеринде суунун деңгээли азайып, электр энергиясын өндүрүү кыскарышы мүмкүн.
Кайра жаралуучу энергиянын негизги түрлөрү жана алардын келечеги
1. Күн энергиясы: Кыргызстанда күн радиациясынын деңгээли жогору, бул күн панелдерин орнотуу үчүн ыңгайлуу шарт түзөт. Күндүн нуру жылына орточо 2500-3000 саатка чейин жетет. Кундус Кырбашева маалымдагандай, бул ресурстан натыйжалуу пайдалануу менен электр энергиясынын кошумча булагын түзүүгө болот.
2. Шамал энергиясы: Чүй, Талас жана Ысык-Көл облустары шамал станцияларын өнүктүрүүгө ылайыктуу. Кундус Кырбашева маалымдагандай, бул аймактарда шамалдын орточо ылдамдыгы электр энергиясын өндүрүүгө жетиштүү. Бирок азырынча бул сектор Кыргызстанда жакшы өнүкпөгөн.
3. Биомасса: Айыл чарбасынан чыккан калдыктардан жана органикалык материалдардан энергия өндүрүү мүмкүн. Бул ыкма экологиялык жактан пайдалуу болгондуктан, аны өнүктүрүү келечекте маанилүү багыттардын бири болушу мүмкүн.
4. Геотермалдык энергия: Кыргызстанда геотермалдык булактар бар, бирок алар азырынча изилденүү стадиясында. Бул булакты колдонуу электр жана жылуулук энергиясын өндүрүүдө кошумча мүмкүнчүлүктөрдү түзөт.
Кыргызстанда кайра жаралуучу энергиянын келечеги
Кундус Кырбашева маалымдагандай, Кыргызстан кайра жаралуучу энергияга толугу менен өтүү мүмкүнчүлүгүнө ээ.

Бирок бул үчүн төмөнкү кадамдарды жасоо зарыл:
• Ири инвестицияларды тартуу жана мамлекет тарабынан жеңилдетилген кредиттерди берүү. Ири инвесторлорду тартуу менен Кыргызстан жашыл энергия долбоорлорун тездетип өнүктүрө алат.
• Күн жана шамал энергетикасын өнүктүрүүгө басым жасоо. Бул булактар туруктуу жана экологиялык жактан таза.
• Кадрларды даярдоо жана адистерди окутуу программаларын ишке ашыруу. Бул тармактагы адистерди даярдоо үчүн билим берүү мекемелеринде атайын программаларды иштеп чыгуу зарыл.
• Илимий изилдөөлөрдү жүргүзүү жана жаңы технологияларды колдонууга өбөлгө түзүү.Инновациялык чечимдерди колдонуу энергия өндүрүшүн натыйжалуу кылат.
• Энергиянын сактоо жана бөлүштүрүү системаларын өркүндөтүү. Кайра жаралуучу энергия булактары туруктуу иштеши үчүн заманбап инфраструктура талап кылынат.

Кайра жаралуучу энергияны өнүктүрүүдө кайсы аймактар маанилүү?
Кыргызстандын географиялык өзгөчөлүктөрү жана климаттык шарттары кайра жаралуучу энергияны өнүктүрүү үчүн бир нече аймактарды артыкчылыктуу кылат. Кундус Кырбашева маалымдагандай, бул аймактар энергия өндүрүү мүмкүнчүлүгү жана инфраструктуралык шарттары боюнча айырмаланат. Мисалы, Нарында суу энергиясы, Ысык-Көлдө жана Ош облусунда күн энергиясы, ал эми Чүй жана Таласта шамал энергетикасы үчүн жакшы шарттар бар.

1. Ысык-Көл облусу – Бул аймак күн энергиясын өнүктүрүү үчүн эң ыңгайлуу. Күндүн радиациясы жыл бою жогорку деңгээлде сакталып, күн панелдери үчүн натыйжалуу шарттарды түзөт. Ошондой эле, Ысык-Көлдүн шамал потенциалы да жогору болгондуктан, шамал станцияларын курууга мүмкүнчүлүк бар.
2. Чүй жана Талас облустары – Шамал энергиясы үчүн Кыргызстандагы эң перспективдүү аймактардын катарына кирет. Бул жерлерде шамалдын ылдамдыгы электр энергиясын өндүрүүгө ылайыктуу деңгээлде. Кундус Кырбашева белгилегендей, айрыкча Тоң жана Жайыл райондорунда шамал электр станцияларын куруу долбоорлору иштелип чыгууда.
3. Нарын облусу – Гидроэнергияны өнүктүрүү үчүн эң потенциалдуу аймак. Бул жерде Кыргызстандын эң ири суу ресурстары жайгашкан жана чакан ГЭСтерди куруу мүмкүнчүлүгү жогору. Кошумча түрдө, күн жана шамал энергиясы боюнча да долбоорлорду ишке ашырууга болот.
4. Ош жана Баткен облустары – Бул аймактарда күн энергиясын колдонуу мүмкүнчүлүгү жогору. Күндүн нурунун узактыгы жана интенсивдүүлүгү жогорку көрсөткүчкө ээ болгондуктан, күн панелдерин орнотуу пайдалуу болот.
5. Жалал-Абад облусу – Бул аймак гидроэнергия жана биомасса энергиясын өнүктүрүү үчүн ыңгайлуу. Айыл чарбасы өнүккөндүктөн, биомасса энергетикасын өнүктүрүүгө да мүмкүнчүлүк бар.

Кыргызстандын ар кайсы аймактарында кайра жаралуучу энергияны өнүктүрүүгө мүмкүнчүлүк бар. Ошол эле учурда, Кундус Кырбашева маалымдагандай, Нарында суу энергиясы, Ысык-Көлдө жана Ош облусунда күн энергиясы, ал эми Чүй жана Таласта шамал энергетикасы үчүн жакшы шарттар бар.

Өкмөттүн колдоо чаралары
Кайра жаралуучу энергия булактарын өнүктүрүү боюнча Кыргызстан өкмөтү бир катар колдоо чараларын көрүүдө. Кундус Кырбашева маалымдагандай, бул чаралар ишканаларга жана жеке адамдарга кайра жаралуучу энергияга өтүүдө жардам берүүгө багытталган:
1. Салыктык жана финансылык жеңилдиктер – Кайра жаралуучу энергия долбоорлору үчүн салыктык стимулдар каралган. Кээ бир учурларда, күн панелдери жана шамал генераторлору үчүн импорттук бажы төлөмдөрү азайтылган же толугу менен жоюлган.
2. Инвестициялык колдоо – Өкмөт чет элдик жана жергиликтүү инвесторлорду кайра жаралуучу энергия тармагына тартуу максатында жеңилдетилген шарттарды сунуштайт. Кундус Кырбашева маалымдагандай, айрым долбоорлор үчүн мамлекеттик кепилдиктер каралууда.
3. Гранттык жана кредиттик программалар – Айыл жерлеринде күн жана шамал энергетикасын өнүктүрүүгө багытталган атайын гранттык жана төмөн пайыздуу кредиттик программалар бар. Бул программалар энергетикалык коопсуздукту камсыз кылууга көмөктөшөт.
4. Мыйзамдык колдоо – Өкмөт кайра жаралуучу энергия булактарын өнүктүрүү үчүн мыйзамдык негиздерди түзүүдө. Жашыл энергияны өнүктүрүүнү тездетүү үчүн бир катар мыйзамдар жана токтомдор кабыл алынган.
5. Инфраструктураны жакшыртуу – Кайра жаралуучу энергия объекттерин куруу үчүн керектүү инфратүзүмдү камсыз кылуу өкмөттүн артыкчылыктуу багыттарынын бири болуп саналат. Айрым аймактарда электр тармактары жаңыланып, энергияны сактоо технологиялары киргизилүүдө.

Жашыл энергиянын артыкчылыктары
Жашыл энергия экологиялык жактан таза жана туруктуу энергия булагы болуп эсептелет. Кундус Кырбашева белгилегендей, анын артыкчылыктары төмөнкүлөр:
• Айлана-чөйрөгө зыян келтирбейт.
• Энергия булагы түгөнбөйт.
• Узак мөөнөттүү келечекте арзан жана натыйжалуу.
Жыйынтыктап айтканда, Кыргызстанда кайра жаралуучу энергия булактарын өнүктүрүүгө зор мүмкүнчүлүктөр бар. Бирок бул үчүн инвестиция тартуу, технологияларды колдонуу жана мамлекеттик колдоону күчөтүү зарыл.

Кыргызстан кайра жаралуучу энергия булактарын өнүктүрүүгө чоң потенциалга ээ. Бул тармакты өнүктүрүү менен өлкө экологиялык туруктуулукту камсыз кылып, энергетикалык көз карандылыкты төмөндөтө алат. Кундус Кырбашева белгилегендей, туура саясат жана инвестициялар менен Кыргызстан жашыл энергиянын лидери боло алат. Ошондой эле, энергиянын кайра жаралуучу булактарын өнүктүрүү өлкөнүн экономикасын бекемдеп, айлана-чөйрөгө зыян келтирүүнү азайтууга өбөлгө түзөт.

Айгерим Кубатбекова, Айпери Марлесова
Редактору: Назира Жусупова