Телефон шылуундарына алданбагыла, ИИМ эскертет

Технологиялык доор адамзаттын жашоосун жеңилдетип, санариптик мүмкүнчүлүктөрдү ачып жаткан мезгилде, кибер кылмыштар сыяктуу жаңы коркунучтар да жаралууда. Учурда дүйнө жүзүндө, анын ичинде Кыргызстанда да бул көйгөй курч маселе болуп калды. Бишкек шаардык ички иштер башкармалыгынын компьютердик кылмыштарга каршы күрөшүү бөлүмүнүн адиси Акрам Кадыржанов менен болгон маекте дал ушул теманын айланасында сөз болду.


Кибер кылмыш деген түшүнүк компьютер жана интернет аркылуу жасалган мыйзамсыз аракеттерди билдирет. Мындай кылмыштарга банк эсебине уруксатсыз кирүү, жеке маалыматтарды уурдоо, социалдык тармактар аркылуу алдоо же интернет аркылуу шантаж кылуу кирет. Акыркы мезгилде Кыргызстанда мындай кылмыштар кескин көбөйүп жатат.
Кибер алдамчылык ар кандай формада кездешет. Көп учурда алдамчылар телефон чалып, туугандарыңызды дарыгер деп тааныштырып, “операцияга акча керек” деген шылтоо менен каражат талап кылышат. Айрым учурларда алар социалдык тармактардагы жалган аккаунттарды колдонуп, ишенимге кирип, жардам сурашат. Дагы бир кеңири таралган ыкма — SMS же электрондук кат аркылуу жиберилген шектүү шилтемелерди колдонуп, жарандардын банк картасына байланыштуу маалыматтарды алдоо жолу менен алуу. Мындай учурда жаран өзү эле шылуунга маалымат берип коёт, себеби купуя маалыматты ким менен бөлүшүүгө болбой турганын жакшы түшүнбөйт.

Кыргызстанда көпчүлүк жарандардын кибер коопсуздук тууралуу маалымдуулугу төмөн бойдон калууда. Интернет маданияты жетиштүү өнүкпөгөндүктөн, адамдар жеке маалыматтарын оңой менен бөлүшө беришет, шектүү шилтемелерге киришет же тааныш эмес адамдар менен баарлашууга даяр турушат. Бул болсо аларды шылуундар үчүн оңой олжога айландырат.
Бул маселени жоюу үчүн адистер маалыматтык коопсуздукка көңүл буруу зарылдыгын белгилешет. Жарандар жеке маалыматтарын (банк картасынын номери, PIN-коду, бир жолку SMS коддору ж.б.) эч кимге айтууга болбой турганын түшүнүшү керек. Белгисиз булактардан келген шилтемелерге кирбөө, социалдык тармактарда сак болуу, антивирус программаларын колдонуу жана ишенимдүү интернет кызматтарын тандоо аркылуу коркунучтардан сактанууга болот. Мамлекет тарабынан да бул багытта атайын бөлүмдөр түзүлүп, мектептерде жана жогорку окуу жайларда агартуу иштери жүргүзүлүп жатат. Мындан сырткары, ИИМ жарандар үчүн ишеним телефон номерлерин жана веб-сайттарды ишке киргизген.
Адистердин айтымында, кибер кылмыштар менен күрөшүүдө мамлекет менен коомдун биргеликте иш алып барышы өтө маанилүү. Себеби технологиялык өнүгүү менен кошо кылмышкерлердин ыкмалары да татаалдашып жатат. Ошондуктан ар бир жаран жеке маалыматын коргоого жоопкер болушу керек.
Кибер кылмыштар бүгүнкү күндө реалдуу жашоодогу кылмыштардан кем калбаган коркунучка айланды. Ал адамдын акчасына эле эмес, ишенимине жана психологиялык абалына да терс таасир тийгизет. Демек, заманбап жашоодо коопсуздукту камсыз кылуу үчүн билимдүү жана этият болуу зарыл.
Айпери Марлесова