Эмне үчүн быйыл төл аз? Ящур илдетинин жаш малга тийгизген кооптуу кесепеттери

Быйыл көптөгөн аймактарда малчылар «төл кирбей калды», «музоо менен козу кырылып жатат» деп коңгуроо кагууда. Адистер бул жоготуулардын негизги себеби катары ящур (оозу-туяк) илдетин көрсөтүшүүдө. Бул оору чоң малда салыштырмалуу жеңилирээк өтсө, жаш төл үчүн өтө кооптуу болуп, көбүнчө өлүм менен аяктайт.

Жаш төл эмне үчүн кырылууда?
Ветеринарлар белгилегендей, ящур вирусу жаш малдын организмине киргенде дароо эле жүрөк булчуңдарын жабыркатат. Бул «жүрөк формасы» деп аталган оор түрү болуп эсептелет.
Натыйжада музоо же козу:
эмчекти соро албай калат,
бат алсырайт,
демигип, жүрөгү токтоп калышы мүмкүн.
Көп учурда оору сырткы белгилери (ооздогу жара, аксактык) байкалганга чейин эле мал өлүп калат.
Эмне үчүн дарылоо дээрлик мүмкүн эмес?
Себеби вирус түздөн-түз жүрөккө сокку урат. Жүрөк булчуңдары жабыркагандан кийин малды сактап калуу өтө кыйын.
Төлдүн кырылышына эмне себеп болууда?
Адистер бир нече негизги факторду белгилешет:
Эне мал эмделбеген — ууз сүттө коргоочу антителолор жок болот;
Вирустун күчтүү жайылышы — короодо инфекциянын концентрациясы жогору;
Кеч чара көрүү — төл туулгандан кийин гана аракет башталат.
SAT-1 штаммы — негизги коркунуч
Акыркы учурда ящурдун жаңы — SAT-1 штаммы катталууда. Бул вирус мурда Кыргызстанда кеңири тараган эмес.
Анын өзгөчөлүктөрү:
жаш малдын жүрөгүн түз жабыркатат;
белгилери тез өнүгөт;
өлүм көрсөткүчү 80–100%га чейин жетиши мүмкүн.
Эски вакциналар жардам береби?
Жок. Мурда колдонулган вакциналар SAT-1 штаммына каршы натыйжасыз. Учурда атайын жаңы вакцина талап кылынат.
Вирус кантип жугат?
Ящур өтө жугуштуу илдет болуп саналат:
аба аркылуу — бир нече чакырымга чейин тарайт;
адам аркылуу — кийим, бут кийим менен;
сүт жана эт аркылуу;
тоют жана суу аркылуу.
Мындай жоготууну кантип алдын алууга болот?
Адистер төмөнкү чараларды сунуштайт:
Эне малды убагында эмдөө
Бооз малды тууганына 1,5–2 ай калганда эмдетүү керек.
Короону дезинфекциялоо
Вирус айлана-чөйрөдө узак жашайт, ошондуктан короону үзгүлтүксүз тазалоо зарыл.
Карантин киргизүү
Бөтөн адамдарды жана башка малдарды киргизбөө керек.
Жаш төлдү бөлөк кармоо
Таза жана коопсуз шарт түзүү маанилүү.
Өлүктөрдү туура жок кылуу
Өлгөн малды көмүү же өрттөө аркылуу инфекциянын жайылышын токтотуу зарыл.
Ветеринар менен байланышуу
Жаңы вакцинанын жеткиликтүүлүгүн тактоо керек.
Азыркы абал
Маалыматтарга ылайык, 2026-жылдын апрель айында Кыргызстанга SAT-1 штаммын камтыган миллиондогон доза вакцина алып келүү пландалууда. Бул илдеттин жайылышын токтотууда маанилүү кадам болору күтүлүүдө.

Даярдаган: Индира Мөндүрбаева