Уникалдуу жаратылыш мурасы — Каратал-Жапырык

Каратал-Жапырык мамлекеттик жаратылыш коругу 1994-жылдын 1-мартында уюшулган. Анын негизги максаты – Борбордук Теңир-Тоодогу уникалдуу жаратылыш комплекстерин, сейрек кездешүүчү жана жоголуп бара жаткан жаныбарлар менен өсүмдүктөрдүн түрлөрүн сактоо, ошондой эле жаратылыш процессинин табигый агымын изилдеп, эркин көбөйүүсүнө шарт түзүү болуп саналат. Бул корук чектеш аймактардагы биологиялык ар түрдүүлүктү да кеңейтүүгө өбөлгө түзөт.

Каратал-Жапырык мамлекеттик жаратылыш коругунун кызматкерлери иш үстүндө. Сүрөттүн автору Каратал- Жапырык коругунун директорунун орун басары Талант Өмүралиев.

Коруктун географиялык өзгөчөлүктөрү
Каратал-Жапырык коругунун жалпы аянты 36 392,6 гектарды түзөт жана үч негизги участоктон турат:

Каратал участогу – Нарын районунун аймагында жайгашкан, аянты 5 505 га.
Соң-Көл участогу – Нарын, Ак-Талаа жана Кочкор райондорунун аймагында жайгашкан. Жалпы аянты 8 600 га болсо, анын 5 200 га көл аянтына, 3 400 га жээктеги кургак аянтка туура келет.
Чатыр-Көл участогу – Ат-Башы районунда жайгашкан, жалпы аянты 22 287,6 га, анын ичинде көл аянты 16 305,6 га, жээктеги кургак аянты 5 982 га.

Эл аралык мааниси
Коруктун кызматкерлери Чатыр-Көл жана Соң-Көл көлдөрүн эл аралык маанидеги суу-саз жерлеринин Рамсар конвенциясынын тизмесине киргизүүгө чоң салым кошушкан. Чатыр-Көл 2005-жылдын 8-ноябрында Угандадагы конференцияда, ал эми Соң-Көл 2011-жылдын 23-январында Японияда тизмеге кирген. Бул көлдөр жаратылыштын уникалдуулугун сактоо максатында дүйнөлүк деңгээлде таанылган.

Кадыракун Базарбаев атындагы Каратал- Жапырык мамлекеттик жаратылыш коругу мекемесинин директорунун орун басары Талант Өмүралиевдин берген маалыматына ылайык Соң-Көл жана Чатыр-Көл дүйнөнүн ар кайсы бурчтарынан келген жапайы канаттуулардын маанилүү инкубациялык жана эс алуу жайлары болуп саналат. «Чатыр-Көл Евразия жана Африка континенттеринде жашаган жапайы канаттуулардын сырткы миграциялык маршрутуна кирет. Алар бул жерде эс алып, инкубациялык мөөнөттөрүн өткөрүп, күзүндө топторго биригип башка аймактарга учуп кетишет», -деди  Талант Өмүралиев.

Биологиялык ар түрдүүлүгү
Каратал-Жапырык коругунда сейрек кездешүүчү өсүмдүктөр, жаныбарлар, канаттуулар жана башка организмдердин бай түрлөрү кездешет:

Сүт эмүүчүлөр – 6 отряд, 29 уруу, 36 түр.
Канаттуулар – 16 отряд, 32 уруу, 136 түр.
Балыктар – 2 отряд, 3 уруу, 7 түр.
Жерде-сууда жашоочулар – 1 отряд, 1 уруу, 1 түр.
Сойлоп жүрүүчүлөр – 2 отряд, 3 уруу, 3 түр.
Коруктун флорасында 53 уруунун өсүмдүктөрү такталып, 50гө жакын түрү дары чөптөрдөн турат. Ошондой эле козу карындардын 87 түрү изилденип чыккан. Негизинен, коруктун аймагында бетеге өсүмдүк тобу басымдуулук кылат.

Каратал-Жапырык мамлекеттик жаратылыш коругунун кызматкерлери иш үстүндө. Сүрөттүн автору Каратал- Жапырык коругунун директорунун орун басары Талант Өмүралиев.

Коруктагы уникалдуу көлдөр
Каратал-Жапырык коругунун аймагындагы Соң-Көл жана Чатыр-Көл көлдөрү дүйнөлүк деңгээлде таанылган экологиялык мааниге ээ. Чатыр-Көл 2005-жылы Угандада өткөн конференцияда Рамсар конвенциясынын тизмесине киргизилсе, Соң-Көл 2011-жылы Японияда бул тизмеге кошулган. Бул көлдөр жапайы канаттуулардын инкубация мезгилин өткөрүүгө ыңгайлуу шарт түзүп, алардын жылдык миграция жолунун маанилүү бөлүгү болуп саналат.

Тоо казынын уникалдуулугу
Индиядан Кыргызстанга чейин миграция кылган тоо казы кушу Соң-Көлдө жумурткалап, жаратылыштын ажайып көрүнүштөрүнүн бири болгон. Бирок акыркы жылдары малдын санынын чектен тыш көбөйүшү жана жайлоолордо тынчтыктын орнобой калышы бул сейрек кездешүүчү куштун аймакка кайтып келбей калышына себеп болууда.

Жапайы өсүмдүктөрдүн массалык жыйналышы
Соң-Көл жана Чатыр-Көл аймактарындагы жапайы өсүмдүктөр, айрыкча алтын тамыр жана эндик, табияттын эң баалуу дары чөптөрүнүн катарына кирет. Бул өсүмдүктөрдүн медициналык жана парфюмериялык касиеттери жогору бааланып, коңшу өлкөлөргө чоң суроо-талап менен экспорттолууда.

Бирок жапайы чөптөрдү массалык түрдө жыйноо жаратылышка терс таасирин тийгизип жатат:

• Кайра калыбына келүүгө убакыт жетпегендиктен, алтын тамыр жана эндик сыяктуу өсүмдүктөр аймакта сейрек кездеше баштады.
• Өсүмдүктөрдүн тамырын казып алуу топурактын эрозиясына алып келүүдө.
• Өсүмдүктөрдүн жоголушу экосистеманын тең салмагын бузуп, жаныбарлардын жашоо чөйрөсүн тарылтууда.

Мал чарбачылыктын көйгөйлөрү:

Малдын санынын көзөмөлсүз көбөйүүсү жаратылышка жана жайыттарга терс таасирин тийгизүүдө. Малчылар экологиялык нормаларды сактабай, калдыктарды коктуларга таштап, жаратылышты булганууга дуушар кылууда.

Бул маселелер менен күрөшүүдө жергиликтүү бийлик жана жаштар, жергиликтүү эл экологиялык иш-чараларды уюштуруп, жайыттарды тазалоо иштерин жүргүзүү зарылдыгын илимпоздор, серепчилер белгилеп келишет

Соң-Көл өрөөнү уникалдуу экосистемасы, кооздугу жана маданий мурастары менен туристтерди өзүнө тартып турат. Бирок акыркы жылдары туристтердин баш аламан жана массалык түрдө келүүсү аймактын экологиясына олуттуу таасир тийгизүүдө.

• Туристтик унаалар жана жайлоодо жашаган убактылуу конуштар чөптөрдүн жана топурактын деградациясына алып келүүдө.
• Туристтер тарабынан ташталып кеткен таштанды жаратылыштын кооздугун бузуп, аймактагы жаныбарларга жана өсүмдүктөргө зыян келтирүүдө.
• Көптөгөн туристтер жаныбарлардын тынч жашоосуна кедергисин тийгизип, аларды табигый чөйрөлөрүнөн алыстатууда.

Каратал-Жапырык мамлекеттик жаратылыш коругунун кызматкерлери иш үстүндө. Сүрөттүн автору Каратал- Жапырык коругунун директорунун орун басары Талант Өмүралиев.

Жергиликтүү калктын сунуштары жана экологиялык туризм

Каратал-Жапырык мамлекеттик жаратылыш коругунун директорунун орун басары Талант Өмүралиев экологиялык туризмди жайылтуу үчүн бир катар чараларды сунуштады. Анын айтымында, коруктун табигый байлыктарын сактап калуу менен туризмди өнүктүрүү үчүн төмөнкү кадамдар жасалуу керек деп эсептейт:

• Туристтик унааларга жана маршруттарга чектөөлөрдү киргизүү;
• Туристтер үчүн экологиялык дааратканаларды жана таштанды челектерин орнотуу;
• Туристтерди тейлөөгө жана экологиялык эрежелерди сактоого жергиликтүү калкты активдүү тартуу;

Аймактагы жергиликтүү тургундар туризмдин экономикалык пайдасын түшүнүп, аны колдошот. Бирок экологияны сактоо үчүн туристтерге белгилүү талаптарды коюп, экологиялык маданиятты жогорулатуу зарыл деп эсептешет.

• Туристтерге жаратылышка зыян келтирбөө боюнча маалымат берүү (жолдомолор, маалымат такталар, гиддердин түшүндүрүүсү);
• Экологиялык маданиятты жогорулатуу боюнча тренингдерди жана иш-чараларды уюштуруу;
• Табигый шартка ылайыкташкан экологиялык таза, жеңил конструкцияларды (мисалы, экологиялык чатырлар же таштан жасалган убактылуу үйлөр) орнотуу;
• Туруктуу курулуштардан баш тартуу жана туристтердин санына лимиттерди коюу;
• Таштанды жана инфраструктураны жакшыртуу;
• Таштандыларды туура иштетүү үчүн атайын жайларды уюштуруу;
• Туристтик кирешелердин бир бөлүгүн жаратылышты калыбына келтирүү жана коргоо иштерине багыттоо.

Жергиликтүү тургундардын сунуштары жана экологиялык стандарттарды киргизүү аркылуу аймакты коргоо гана эмес, туристтер үчүн дагы ыңгайлуу шарттарды түзүүгө болот. Туризм менен экологиянын ортосундагы баланс сакталган учурда гана Соң-Көл өрөөнү өзүнүн уникалдуулугун сактай алат.

***************************************************************************************************************************

Бул материал «ИСУР» коомдук фондусунун колдоосунда даярдалды, анын мазмуну үчүн Жамааттык Медиа гана жоопкерчиликтүү жана ал «ИСУР» уюмунун көз карашын сөзсүз түрдө чагылдырбайт.

Майрамбек кызы Бурул
Редактору: Назира Жусупова